Điện bị chập? Xử lý an toàn, nhanh

Nếu nhà bạn đang ở đúng tình cảnh đó thì tôi nói điều quan trọng nhất trước, chuyện giá để sau: chập điện là loại lỗi tôi luôn khuyên khách đừng cố tự sửa. Cống nghẹt bạn tự thông sai cách thì cùng lắm tốn thêm tiền. Điện chập mà mò sai chỗ thì cái giá có thể là bỏng, giật, hoặc cháy nhà. Mười năm đi làm tôi gặp đủ: ổ cắm cháy đen vì quấn băng keo đoạn dây sém rồi dùng tiếp, CB bị thay bằng con to hơn cho đỡ nhảy trong khi dây trong tường đang chảy vỏ.

Bài này tôi viết như đang đứng trong nhà bạn: chập điện thật ra là gì, bạn tự kiểm tra được tới đâu, chỗ nào phải dừng tay, và vì sao cùng gọi là sửa chập điện mà có ca đội tôi lấy 350 nghìn, có ca hơn 3 triệu rưỡi.

Đang có dấu hiệu chập cháy: việc cần làm ngay và việc tuyệt đối không làm

Việc cần làm gói gọn trong một động tác: cắt CB tổng. Chưa cần tìm nguyên nhân — cắt nguồn trước đã. CB tổng thường nằm ở bảng điện đầu nhà hoặc hộp điện gần cửa ra vào. Cắt xong cả nhà mất điện, chấp nhận, vì lúc này an toàn quan trọng hơn tiện nghi.

Còn đây là việc tuyệt đối không làm khi đang chập cháy:

• Không dùng nước: tuyệt đối không dùng nước để dập lửa nếu có cháy nhỏ từ thiết bị điện. Nước dẫn điện — hắt ca nước vào ổ cắm còn nguồn là tự nối tay mình vào dòng điện. Cắt nguồn trước, rồi mới dập bằng bình chữa cháy hoặc chăn dày; lửa đã bén lan thì rời khỏi nhà và gọi 114.
• Không chạm tay trần: không dùng tay không chạm vào thiết bị, ổ cắm đang có dấu hiệu chập cháy — kể cả khi trông nó đã tắt hẳn. Vỏ nhựa chảy có thể để lộ phần kim loại còn mang điện.
• Không bật lại CB nhiều lần để thử: CB nhảy nghĩa là nó vừa cắt một dòng điện bất thường giùm bạn. Bật đi bật lại là ép dòng sự cố nung nóng đoạn dây hỏng thêm từng ấy lần nữa.

Chập điện là gì? Còn điện bị "mô-ve" nghĩa là sao?

Trong dây điện luôn có hai đường dẫn nằm sát nhau, ngăn cách bằng lớp vỏ cách điện. Khi lớp vỏ đó mất đi — do nóng chảy, chuột cắn, đinh xuyên — hai đường chạm thẳng vào nhau. Dòng điện lúc ấy không đi qua thiết bị nào nữa mà phóng thẳng từ dây này sang dây kia, tăng vọt trong tích tắc, sinh tia lửa và nhiệt. CB cảm nhận cú tăng vọt đó và cắt mạch. Dấu hiệu kinh điển của chập vì vậy là CB nhảy tức thì, có khi kèm chớp lửa ở ổ cắm.

Có ba tình trạng hay bị gọi chung là chập nhưng bản chất khác nhau: quá tải — dùng cùng lúc quá nhiều thiết bị trên một đường dây, CB cũng nhảy nhưng thường sau vài phút vì dây nóng lên từ từ; ngắn mạch — tức chập thật sự, nhảy tức thì như mô tả trên; rò điện — điện rỉ ra vỏ thiết bị hoặc tường ẩm, CB thường KHÔNG nhảy vì dòng rò quá nhỏ, chỉ loại CB chống giật (ELCB, RCBO) mới cắt được, dấu hiệu là chạm vào thấy tê tê. Phân biệt được ba loại này là đi được nửa đường chẩn đoán.

Còn một chữ hay được hỏi: nhiều cô chú lớn tuổi ở TPHCM gọi sự cố này là điện bị mô-ve. Đó là tiếng lóng truyền miệng trong nghề từ mấy chục năm trước, không phải thuật ngữ kỹ thuật, chỉ chung tình trạng điện bị chạm, chập, rò. Khách báo nhà tôi bị mô-ve là đội tôi hiểu ngay. Bạn tra move điện là gì thì đáp án là vậy — chính sự cố cả bài này đang nói.

Cách kiểm tra dây điện bị chập tại nhà — làm tới đâu thì dừng?

Có một phép thử an toàn không cần đồ nghề, tôi vẫn hướng dẫn khách qua điện thoại trước khi thợ đến. Nguyên tắc là khoanh vùng bằng chính các CB nhánh trên bảng điện:

• Bước 1: cắt hết CB nhánh (mấy con nhỏ), chỉ giữ CB tổng bật. Nếu CB tổng vẫn nhảy khi không nhánh nào hoạt động — sự cố nằm ngay trục chính hoặc bảng điện. Dừng tại đây, gọi thợ.
• Bước 2: bật lại từng CB nhánh, mỗi lần một con. Nhánh nào vừa bật mà CB nhảy — khu vực đó có vấn đề.
• Bước 3: trong khu vực đó, rút hết phích cắm thiết bị rồi bật lại CB. Nếu hết nhảy — cắm lại từng món; món nào cắm vào là nhảy thì thủ phạm là nó (bàn ủi, ấm siêu tốc, tủ lạnh cũ hay dính vụ này). Ngưng dùng món đó là xong, chưa chắc cần tới thợ điện.
• Ranh giới dừng tay: rút sạch thiết bị mà CB vẫn nhảy — điểm chập nằm trên đường dây, trong ổ cắm hoặc công tắc. Từ chỗ này trở đi là việc của người có đồng hồ đo.

Cái tôi xin bạn đừng làm: tháo mặt ổ cắm hay mở bảng điện khi chưa chắc nguồn đã cắt; sờ dây khi tay ướt hoặc chân trần trên nền ẩm; và đừng quấn băng keo đoạn dây cháy sém rồi dùng tiếp — vỏ đã chảy thì lớp cách điện chỗ đó đã hỏng hẳn, nó sẽ chập lại đúng lúc không ai ở nhà.

Vì sao cùng là sửa chập điện mà ca 350 nghìn, ca hơn 3,6 triệu?

Đây là câu khách hỏi tôi nhiều nhất, cũng là chỗ dân mình hay nghi thợ hét giá. Tôi lấy bốn ca thật đội tôi làm gần đây, số tiền đúng theo phiếu trên hệ thống 1Fix:

• 350.000đ — Quận 6: anh Đông trong đội nhận ca chập ngay bảng điện chính ở phường Bình Tây. Đầu dây đấu vào aptomat và ổ cắm bị oxy hóa nặng, vỏ cách điện lão hóa gây phóng điện cục bộ. Điểm hỏng lộ ngay trước mắt, không tốn công dò — tháo cụm thiết bị cũ, làm lại đầu đấu nối là chạy.

  Trước

  Sau

• 650.000đ — Thủ Đức: một anh trong đội xử ca chập cháy ổ cắm khu bếp do đấu nối lỏng, đầu dây oxy hóa và biến dạng vì nhiệt. Phải tháo toàn bộ ổ hỏng, cắt lùi về phần dây còn lành rồi đấu lại. Vẫn là lỗi nổi nhìn thấy được, nhưng nhiều công hơn.

  Trước

  Sau

• 1.100.000đ — Quận 10: ca này tôi làm. CB tổng nhảy mỗi lần bật thiết bị công suất lớn. Dò ra đoạn dây nguồn âm tường ngay vị trí ổ cắm bị quá tải lâu ngày, chảy lớp vỏ cách điện và chạm chập. Cắt bỏ đoạn hỏng, nối lại bằng dây Cadivi mới đúng chủng loại.

  Trước

  Sau

• 3.636.000đ — Quận 1: cũng ca của tôi, ở phường Bến Thành. Điểm chập nằm sâu trong ống gen âm tường, nhà mất điện cục bộ. Phải dò bằng thiết bị đo chuyên dụng để xác định đúng vị trí chạm, đục mở đúng mảng tường đó, thay đoạn dây đã chảy cách điện. Công dò, công đục và vật tư cộng lại thành con số đó.

  Trước

  Sau

Nhìn bốn ca là thấy quy luật: giá không nằm ở chữ chập điện, giá nằm ở chỗ điểm chập đang trốn ở đâu. Lỗi lộ ngoài bảng điện, ổ cắm nổi — vài trăm nghìn. Lỗi chui trong tường, phải dò, phải đục — lên tiền triệu, vì công dò và công đục chiếm nhiều hơn phần vật tư.

Bảng giá niêm yết của 1Fix tách riêng phần dò để khách dễ đối chiếu: dò chập đơn giản 300.000đ cho 45 phút, dò tổng quan cả nhà 800.000đ cho 120 phút, dò chập âm tường 1.500.000đ một lần; công sửa sau khi tìm ra điểm chập thì báo giá sau khi kiểm tra, khách gật đầu thợ mới làm. Chỉ muốn kiểm tra trước cho yên tâm: phí khảo sát 150.000đ. Tách bạch vậy để không có chuyện dò xong ép khách sửa giá nào cũng phải chịu.

Sửa điện âm tường: dò đúng điểm chập, không đập tường tràn lan

Chập âm tường đáng ngại vì bạn không nhìn thấy gì hết — tường vẫn phẳng, sơn vẫn đẹp, chỉ có CB là cứ nhảy. Về nguyên nhân, các tác động cơ học từ bên ngoài như chuột cắn dây trên la phông, khoan tường hoặc đóng đinh trúng đường dây điện âm là nhóm phổ biến nhất tôi gặp — không ít ca chủ nhà vừa treo kệ, lắp rèm tuần trước thì tuần sau CB bắt đầu giở chứng. Nhóm còn lại là dây quá tải lâu năm: nhà đi dây từ thời chỉ có quạt với tivi, giờ gánh thêm máy lạnh từng phòng, bếp từ, máy nước nóng — dây cũ trong tường chịu không thấu, vỏ chảy dần rồi chạm nhau. Ca Quận 10 và Quận 1 ở trên đều thuộc nhóm này.

Về đồ nghề, thợ điện của 1Fix được trang bị các thiết bị đo kiểm như ampe kìm, đồng hồ VOM và đặc biệt là máy dò chập điện âm tường, giúp xác định vị trí lỗi mà không cần đục phá tường trên diện rộng. Khác biệt nằm hết ở đó: ca phường Bến Thành, nếu không có máy dò mà đục lần theo đường ống gen thì chủ nhà mất thêm mấy mảng tường và vài ngày dọn dẹp; có máy, tôi khoanh được điểm chạm rồi chỉ mở đúng một vị trí, thay đúng một đoạn dây.

CB nhảy hoài — có phải CB hỏng? Và vài mánh trong nghề bạn nên biết

Nhiều khách gọi mở đầu bằng câu: chắc CB nhà em hư rồi anh, nhảy suốt. Đa số ca sự thật ngược lại — CB nhảy là nó đang làm đúng nhiệm vụ: phát hiện dòng bất thường và cắt. Con CB hỏng thật sự thường hỏng theo hướng đáng sợ hơn: quá tải, chạm chập mà nó KHÔNG chịu nhảy. Cũng có CB già, cơ cấu cắt yếu đi nên nhảy cả khi tải bình thường — có, nhưng ít hơn hẳn số lần nó bị đổ oan.

Nhân chuyện CB, kể luôn mấy mánh làm ăn gian mà khách của tôi từng dính:

• Thay CB to hơn cho hết nhảy: mánh nguy hiểm nhất nghề này. CB phải chọn theo sức chịu của đường dây; gắn con chịu dòng lớn hơn thì hết nhảy thật — vì nó ngồi im nhìn dây trong tường nóng lên mà không cắt. Điểm yếu nhất lúc đó không còn là CB nữa mà là chính sợi dây. Thợ nào đề nghị kiểu này, bạn cứ mời về.
• Phán cháy CB để bán đồ giá cao: bảng điện phóng tia lửa nhìn rất ghê, khách dễ bị hù thay cả cụm CB nhập giá tiền triệu. Ca Quận 6 ở trên xử đúng cái hỏng thật — cụm đầu nối oxy hóa — hết 350.000đ. Không phải cứ bảng điện xẹt lửa là mất tiền triệu.
• Hù phải đi lại dây điện cả nhà: có những căn dây nát thật thì đi lại là đúng, nhưng kết luận đó chỉ được đưa ra sau khi đo từng nhánh. Chập một điểm thì thay một đoạn — như ca Quận 10, cắt đúng đoạn hỏng, nối dây mới là xong, không ai phải đi lại điện nguyên căn vì một ổ cắm quá tải.

Khách cũng hay hỏi nên dùng CB hãng nào. Đội tôi lắp nhiều nhất là Schneider và Panasonic — dễ mua, bền ổn định ở các công trình cũ tôi có dịp quay lại. Lưu ý mua ở đại lý có hóa đơn: CB trôi nổi nhái các thương hiệu này không hiếm, mà CB nhái thì đúng lúc cần cắt lại không cắt. Công thay một con CB phụ ở 1Fix là 80.000đ đến 150.000đ chưa gồm vật tư — bạn tự mua CB chính hãng rồi thợ lắp giùm cũng được, tôi còn khuyến khích.

Khi nào tự xử được, khi nào phải gọi thợ?

Tự xử được, không cần gọi ai:

• CB nhảy do một thiết bị cắm rời — đã khoanh vùng đúng nó bằng phép thử ba bước ở trên. Ngưng dùng hoặc đem thiết bị đi sửa, đường điện nhà bạn không có lỗi.
• Quá tải giờ cao điểm — máy lạnh, bếp từ, máy nước nóng chạy cùng lúc thì nhảy, tách giờ dùng thì êm. Phân lại giờ dùng đồ công suất lớn; lâu dài mới tính nâng cấp đường dây.
• Kiểm tra định kỳ bằng mắt — ổ cắm ố vàng, sờ thấy ấm bất thường, phích cắm lỏng lẻo: ngưng dùng ổ đó ngay. Đó là chập điện đang đặt lịch hẹn với nhà bạn.

Gọi thợ, đừng chần chừ:

• Rút hết thiết bị mà CB vẫn nhảy — điểm chập nằm trên đường dây hoặc trong ổ cắm, công tắc.
• Mùi khét không rõ nguồn, vết ám đen quanh ổ cắm hay công tắc — kể cả khi điện vẫn chạy bình thường.
• Chạm vỏ thiết bị, vòi nước hay mảng tường ẩm thấy tê tay — rò điện, nguy hiểm không kém chập vì CB thường không cắt cho bạn.
• Nhà trên dưới 20 năm chưa từng thay dây mà bắt đầu nhảy CB vặt — nên đo tổng quát một lần biết tình trạng cả hệ, thay vì hỏng đâu vá đó.

Làm nghề đủ lâu, tôi thấy chập điện gần như không bao giờ xảy ra đột ngột — nó báo trước bằng ổ cắm ấm, mùi khét thoảng qua, CB nhảy vặt vài lần rồi mới bùng thành chuyện lớn. Bắt được tín hiệu sớm thì hầu hết là ca vài trăm nghìn xử trong buổi; để tới lúc tường ám khói mới gọi thì thành ca tiền triệu, kèm một phen hết hồn cho cả nhà. Nhà bạn đang có dấu hiệu nào trong bài này thì đừng để qua tuần.