Cần lắp điện 3 pha? Chuẩn EVN

Việc thứ nhất là đăng ký để có nguồn 3 pha kéo về tận nhà — việc này thuộc Công ty Điện lực (EVN): họ khảo sát, kéo nguồn và gắn công tơ. Việc thứ hai là toàn bộ hệ thống phía sau công tơ: đi dây, tủ điện, aptomat, đấu nối máy móc, cân pha. Phần sau mới là phần thợ tư nhân như tôi làm, và cũng là phần chiếm nhiều tiền nhất. Hai phần báo giá kiểu khác nhau, người chịu trách nhiệm khác nhau, mà dân mình hay bị nhập nhèm đúng chỗ này.

Bài này tôi bóc từng thứ ra: kéo điện 3 pha giá bao nhiêu, lắp cho gia đình khác gì lắp cho mặt bằng kinh doanh, cho xưởng sản xuất, trường hợp nào không cần lắp mà vẫn có người xúi lắp, và vài mánh trong nghề bạn nên biết trước khi rút ví.

Trước hết: phần nào của Điện lực, phần nào 1Fix làm

1Fix là đơn vị thi công tư nhân, chỉ làm các việc trên hệ thống điện 3 pha phía sau đồng hồ (công tơ) mà Điện lực đã cấp cho bạn. Đăng ký và kéo nguồn 3 pha đến tận nhà là việc giữa bạn và Điện lực khu vực — bạn cần làm khâu đó trước, khi đã có nguồn 3 pha thì mới tới phần thi công bên trong. Điều kiện cấp điện 3 pha mỗi khu vực mỗi khác, tôi không bịa quy định thay Điện lực được, nên chỗ nào quảng cáo “bao trọn thủ tục điện 3 pha, giá cố định” trước cả khi Điện lực khảo sát thì bạn nên dè chừng.

Phần 1Fix nhận làm, và làm hằng ngày: khảo sát hiện trạng, tính tải, đi dây từ sau công tơ vào, lắp tủ điện và thiết bị đóng cắt, đấu nối máy móc, cân pha, và xử lý sự cố về sau. Mấy ca thật tôi kể trong bài đều nằm trọn trong phạm vi này.

Kéo điện 3 pha giá bao nhiêu? Cách tôi bóc chi phí cho khách

Nói thẳng: trong bảng giá niêm yết của 1Fix, mục “Lắp đặt điện 3 pha” và “Cân pha điện 3 pha” đều ghi báo giá sau khi khảo sát. Không phải né tránh — mà vì chi phí lắp mới một hệ 3 pha không có con số cố định, nó do bốn thứ quyết định:

• Tổng công suất sử dụng (kW): đây là thứ quyết định tiết diện dây dẫn, dòng của aptomat tổng và các thiết bị bảo vệ. Công suất càng lớn, chi phí vật tư càng cao.
• Khối lượng vật tư: chiều dài cáp điện (ví dụ Cadivi), số lượng và thương hiệu khí cụ điện (aptomat MCB/MCCB của Schneider, LS, Sino), loại tủ điện, vật tư phụ như ống luồn, thang máng cáp.
• Độ phức tạp của công trình: thi công trong xưởng đang chạy máy, đi dây âm tường, hay vị trí khó thi công đều đội tiền công lên.
• Yêu cầu kỹ thuật riêng: hệ cần tủ điều khiển tự động, tủ chuyển nguồn tự động (ATS), hoặc phải đạt tiêu chuẩn phòng cháy chữa cháy khắt khe thì chi phí cao hơn hẳn.

Có vài con số bạn nắm được ngay từ bảng giá: đi âm dây điện nguồn tính từ 50.000đ mỗi mét tùy vị trí và độ khó; công lắp hoặc thay đồng hồ điện 3 pha — loại đồng hồ phụ gắn sau công tơ để chia tiền điện cho xưởng cho thuê, dãy trọ — từ 400.000đ, chưa kể tiền đồng hồ: loại cơ 3 pha EMIC khoảng 2.100.000đ đến 2.350.000đ tùy dòng, loại điện tử VSEE thì 5.950.000đ đến 6.550.000đ.

Còn để hình dung độ rộng của giá phần sửa và đấu nối, tôi lấy luôn mấy ca thật gần đây của đội: một ca ở Nhà Bè chỉ đấu nối lại nguồn cho bếp từ, hết 200.000đ; ca cắt nguồn 3 pha ở Quận 3 tôi làm hết 1.600.000đ. Cùng là “đụng vào điện 3 pha” mà chênh nhau 8 lần — nên ai báo qua điện thoại một con số chắc nịch khi chưa nhìn tận mắt hệ thống của bạn, tôi nghe là thấy sai sai rồi.

Chi phí lắp điện 3 pha cho gia đình: phần lớn nhà KHÔNG cần đâu

Nghe hơi ngược đời từ miệng một thợ điện, nhưng tôi khuyên thật: hầu hết nhà ở TPHCM không cần điện 3 pha. Đồ gia dụng — máy lạnh treo tường, tủ lạnh, máy giặt, bếp từ gia đình — gần như toàn bộ chạy điện 1 pha 220V. Lắp 3 pha cho căn nhà chỉ toàn đồ 1 pha là rước thêm một mớ phức tạp: tủ điện đắt hơn, phải chia tải cho đều ba pha, chia không khéo thì lệch pha sinh chuyện.

Nhà ở chỉ nên tính đến 3 pha khi có tải thật sự lớn hoặc thiết bị bắt buộc: trạm sạc xe điện công suất cao, thang máy gia đình, hệ máy lạnh trung tâm, hoặc làm nghề tại nhà với máy cưa, máy hàn, mô tơ chạy 380V. Không thuộc nhóm đó mà có người xúi lắp “cho điện khỏe” thì bạn đọc tiếp phần mánh ở cuối bài rồi hãy quyết.

Ca ở Nhà Bè tôi nhắc ở trên là ví dụ dễ hình dung: nhà khách đã có nguồn sẵn, mua bếp từ Sunhouse mới, nhưng ổ cắm cũ hỏng, các đầu dây đấu nối không đảm bảo, nấu công suất cao là dễ chập cháy. Anh Đông bên đội tôi tháo bỏ ổ cắm cũ, đấu nối lại hệ dây cho chắc chắn — hết 200.000đ. Nhà đã có nguồn thì nhiều khi việc cần làm chỉ là đấu nối lại cho an toàn, không phải cứ dính chữ “3 pha” là tiền triệu.

Chi phí lắp điện 3 pha kinh doanh: tách 220V từ nguồn 380V và chuyện cân pha

Mặt bằng kinh doanh — quán ăn, tiệm giặt, văn phòng, quán cà phê nhiều máy móc — là nhóm gọi tôi nhiều nhất. Đặc thù của nhóm này: vừa có thiết bị 3 pha 380V (máy lạnh công suất lớn, bếp công nghiệp, mô tơ), vừa có cả dàn thiết bị dân dụng 1 pha 220V dùng song song. Nguồn 220V được tạo ra bằng cách tách một dây pha cùng dây trung tính; cái khó không nằm ở chỗ tách, mà ở chỗ phân bổ các nhánh 220V sao cho tải giữa ba pha không lệch nhau, không dồn hết lên một pha.

Lệch pha là hiện tượng dòng điện giữa 3 pha không đều: pha thì gánh nặng, pha thì chạy không. Hậu quả là nóng dây trung tính, sụt áp, thiết bị chạy chập chờn, mô tơ mau hỏng. Khi cân pha, tôi dùng ampe kìm đo dòng trên từng pha rồi chia lại tải trên các nhánh sao cho độ lệch dòng giữa các pha không vượt quá 15% — hệ chạy ổn định, tránh sụt áp, không pha nào bị quá tải oan.

Mặt bằng thuê còn hay dính thêm một bệnh: qua mấy đời chủ, ai cũng câu thêm dây tùy tiện, tải dồn một pha, tủ điện thành ổ nhện. Một ca gần đây ở phường Bến Thành, Quận 1: cứ bật thiết bị là CB tổng nhảy, công việc gián đoạn cả buổi. Tôi mở tủ kiểm tra thì các đầu nối dây bị oxy hóa, lỏng lẻo ở các cực đấu, phát nhiệt cục bộ ngay chỗ tiếp xúc — chính cái nhiệt đó làm CB nhảy sai chứ chưa chắc đã quá tải thật. Vệ sinh sạch tiếp điểm, siết chặt lại toàn bộ, hết 400.000đ. Không thay CB, không thay tủ.

Chiều ngược lại, lúc trả mặt bằng hoặc cải tạo lớn, việc cắt nguồn 3 pha cũng phải làm bài bản chứ không phải cầm kìm cắt đại. Ca ở Quận 3 vừa rồi: tôi xác định các đầu dây cấp nguồn chính tại tủ điện tổng, ngắt kết nối, rồi dùng thiết bị đo xác nhận mất điện hoàn toàn trên cả 3 pha xong mới tháo các mối nối. Ca đó 1.600.000đ — tiền trả cho việc không ai bị giật trong lúc tháo dỡ và phần điện được ngắt gọn gàng, an toàn.

Chi phí lắp điện 3 pha sản xuất: tiền nằm ở tủ điện, đừng tiếc sai chỗ

Xưởng sản xuất là bài toán nặng nhất trong ba nhóm, vì tải lớn, máy chạy liên tục, và một giờ mất điện là một giờ mất tiền. Với chủ xưởng, tôi luôn nói một câu: khoản tiền đáng tiêu nhất nằm ở tủ điện và thiết bị đóng cắt. Aptomat tổng MCCB đúng dòng, CB nhánh chia hợp lý, đầu cốt bấm chặt — mấy thứ đó cộng lại vẫn rẻ hơn nhiều so với một con mô tơ cháy hoặc một vụ chập trong xưởng. Xưởng nào cần nguồn không được phép gián đoạn thì tính thêm tủ chuyển nguồn tự động (ATS) để tự đổi sang máy phát khi mất lưới; công trình phải đạt chuẩn phòng cháy chữa cháy thì phần vật tư và nghiệm thu cũng khác hẳn — các khoản này phải nằm trong báo giá từ đầu, không phải để phát sinh giữa chừng.

Một ca mới đây ở Bình Chánh cho thấy đúng bệnh điển hình của xưởng: máy không khởi động được, khách gọi báo “mất điện 3 pha”. Anh Bảo bên đội tôi mang đồng hồ VOM đo tại tủ tổng, phát hiện nguồn vào chập chờn một pha — tiếp điểm tại cầu đấu bị oxy hóa nặng. Vệ sinh các đầu cốt, siết chặt lại toàn bộ ốc tại các cực đấu nối, máy chạy lại bình thường, hết 300.000đ. Điều đáng nói hơn con số: mất pha mà cứ để máy gồng chạy tiếp thì cháy mô tơ, lúc đó thiệt hại không còn tính bằng trăm nghìn nữa. Xưởng chạy máy quanh năm nên tôi hay dặn khách đo dòng từng pha và siết lại đầu cốt định kỳ — coi như tiền thay nhớt cho hệ điện.

Khi nào tự xử được, khi nào phải gọi thợ

Tự xử được, khỏi tốn tiền gọi ai:

• CB nhánh nhảy: tắt bớt thiết bị rồi đóng lại xem còn nhảy không. Khoanh vùng được thiết bị nào gây nhảy thì rút riêng nó ra là nhà có điện lại.
• Một thiết bị 220V không chạy: cắm thử sang ổ khác, nhánh khác. Không ít ca tôi chạy tới nơi chỉ để phát hiện cái ổ cắm hỏng, còn nguồn 3 pha chẳng sao cả.
• Tủ có đèn báo pha: liếc qua ba đèn — sáng đều là nguồn còn đủ pha; tắt đèn nào, gọi thợ báo đúng đèn đó. Mô tả chính xác giúp thợ mang đúng đồ nghề, đỡ hẹn hai lần.

Phải gọi thợ, đừng tự mở tủ:

• Có mùi khét ở tủ điện, vỏ tủ ấm nóng bất thường: cắt CB tổng nếu với tới được an toàn, rồi gọi thợ.
• CB tổng nhảy đi nhảy lại dù đã tắt bớt tải: bệnh nằm ở đấu nối hoặc cách chia tải. Cứ đóng lên cho nhảy xuống hoài chỉ làm tiếp điểm hư nhanh thêm.
• Thiết bị 3 pha kêu è è, gồng mà không khởi động: dấu hiệu mất pha — tắt máy ngay kẻo cháy mô tơ. Đây chính là tình huống ca Bình Chánh tôi kể ở trên.
• Mọi việc đấu nối, thay thiết bị bên trong tủ 380V. Điện 220V giật đã đủ nguy hiểm, còn 380V thường không cho ai cơ hội rút kinh nghiệm.

Vài mánh trong nghề điện 3 pha, biết trước đỡ mất tiền

Vẽ bệnh “phải thay cả tủ”. Bệnh phổ biến nhất của tủ 3 pha dùng lâu năm là đầu nối oxy hóa, lỏng dần theo thời gian — xử lý bằng vệ sinh tiếp điểm và siết lại là xong, như ca Quận 1 hết đúng 400.000đ. Thợ làm ăn chộp giật sẽ chỉ vào đúng triệu chứng đó rồi phán thay CB tổng, thay nguyên tủ, tiền triệu trở lên. Trước khi gật đầu thay đồ, bạn cứ hỏi một câu: “Anh chỉ giùm chỗ nào hỏng, hỏng ra sao?” — thợ thật chỉ được tận nơi và giải thích được tại sao, thợ vẽ bệnh sẽ nói vòng vo.

Xúi nhà dân lắp 3 pha khi không cần. Nhà chỉ dùng đồ 1 pha mà lắp 3 pha là chi tiền cho tủ đắt hơn, dây nhiều hơn, cộng thêm rủi ro lệch pha — trong khi người xúi thì bán được vật tư và tiền công. Cứ đối chiếu danh sách thiết bị nhà mình với phần gia đình tôi viết ở trên trước khi quyết.

Báo giá trọn gói một cục, không tách vật tư và nhân công. Báo giá tử tế phải ghi rõ: dây hãng gì, tiết diện bao nhiêu, CB hãng nào dòng bao nhiêu, bao nhiêu mét, tiền công bao nhiêu. Một cục “trọn gói” mập mờ là chỗ dễ độn vật tư trôi nổi vào nhất. Nhận báo giá của 1Fix hay của bất kỳ ai, bạn đều có quyền đòi bảng kê như vậy — và khi thi công, đối chiếu nhãn in trên vỏ dây với báo giá là biết ngay dây có đúng chủng loại hay không.

“Bao trọn thủ tục Điện lực, giá cố định”. Như tôi nói từ đầu: điều kiện cấp nguồn 3 pha do Điện lực khu vực khảo sát và quyết định. Ai hứa chắc một con số cho phần việc của Điện lực trước khi Điện lực vào cuộc, thì hoặc họ nói liều, hoặc con số đó sẽ nở ra sau khi bạn đã đặt cọc.

Nghề điện có câu: điện không tha ai làm ẩu. Hệ 3 pha lại càng không phải chỗ để thử sai — làm đúng từ khâu khảo sát, chọn đúng vật tư, chia tải cho đều, thì về sau gần như chỉ tốn tiền bảo trì lặt vặt. Tôi thà mất một đơn vì nói thật “nhà mình chưa cần 3 pha đâu” còn hơn lắp xong một hệ mà chính tôi biết là thừa.